Każdy z nas potrzebuje bezpiecznej przestrzeni, którą będzie mógł nazwać swoim domem. Rosnące ceny zakupu czy wynajmu mieszkań, niedobór lokali oraz wysokie koszty kredytów hipotecznych należą do najczęściej wskazywanych problemów rynku nieruchomości. W rzeczywistości mało kto dostrzega trudności, z jakimi mierzą się osoby z niepełnosprawnością ruchową na rynku mieszkaniowym, dlatego rynek ten wciąż funkcjonuje tak, jakby potrzeby tej grupy po prostu nie istniały. Problem ten nie sprowadza się wyłącznie do ceny mieszkania, lecz do sposobu projektowania przestrzeni, który prowadzi do wykluczenia architektonicznego, a często także społecznego.
Dlaczego proces poszukiwania mieszkania jest trudniejszy dla osób z niepełnosprawnością?
Standardowy proces poszukiwania mieszkania koncentruje się przede wszystkim na lokalizacji, indywidualnych preferencjach estetycznych oraz możliwościach finansowych. Na wysokość ceny nieruchomości oprócz kosztów najmu składają się również opłaty administracyjne, czynsz, koszt miejsca postojowego czy komórki lokatorskiej. Nierzadko także uwzględniona jest prowizja dla biura nieruchomości wynosząca często równowartość jednego miesięcznego czynszu.
Portale sprzedażowe, a coraz częściej również media społecznościowe oferują nam szeroki wybór nieruchomości. Jednak uwzględnienie takich aspektów jak wyposażenie czy funkcjonalność sprawia, że liczba realnych ofert znacząco się zmniejsza. W przypadku osób z niepełnosprawnościami jest jeszcze bardziej ograniczona, ponieważ konieczne jest dodatkowe uwzględnienie kluczowego czynnika, jakim jest dostępność. Dla osoby poruszającej się na wózku dostępność nie stanowi dodatkowego atutu mieszkania, lecz warunek podstawowy – jeśli nie jest spełniony, dana nieruchomość przestaje być realną opcją.
Zdjęcia prezentowane w ogłoszeniach nieruchomości często nie odzwierciedlają jej rzeczywistego stanu. Dopiero wizyta w mieszkaniu pozwala dostrzec aspekty, które wcześniej mogły pozostać niezauważone lub zostały celowo ukryte poprzez sposób wykonania zdjęć. Choć lokal na fotografiach może wydawać się dostępny, w praktyce okazuje się, że podjazd jest niefunkcjonalny, a winda nie działa.
Mieszkanie dzielone ze współlokatorami, przy jednoczesnym zachowaniu własnego pokoju, stanowi dla wielu osób tańszą alternatywę wynajmu samodzielnego mieszkania. Możliwość skorzystania z takiego rozwiązania bywa istotnie ograniczona w przypadku osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim. Dlaczego? Potencjalni współlokatorzy mogą wyrażać sprzeciw wobec mieszkaniu z osobą korzystającą z wózka kierując się obawami o ,,brudne podłogi”, czy przekonaniem, że osoba będzie mniej samodzielna i podział obowiązków okaże się nierówny.
Nawiązanie kontaktu z właścicielem oraz ustalenie odpowiednich warunków umowy to istotny moment. W praktyce zdarza się, że gdy właściciel dowiaduje się o korzystaniu z wózka przez potencjalnego najemcę, możliwość dalszych rozmów zostaje zamknięta. Odmowa bywa uzasadniana obawą przed ewentualnymi uszkodzeniami lokalu lub lękiem przed trudnościami z eksmisją takiej osoby w przypadku nieregularnego opłacania czynszu, a także innymi argumentami, które w rzeczywistości maskują rzeczywiste przyczyny decyzji. Właściciele mieszkań nie zawsze mają odwagę przyznać wprost, że problemem jest korzystanie z wózka inwalidzkiego.
Jakie bariery architektoniczne napotykają osoby z niepełnosprawnością ruchową podczas poszukiwania mieszkania?
Na samym wstępie poszukiwań zachodzi konieczność rezygnacji z kamienic, starego budownictwa, nieruchomości dwupoziomowych ze względu na brak odpowiedniego przystosowania dla użytkownika wózka. Wynikiem tego jest ograniczenie potencjalnego lokum wyłącznie do nowego budownictwa, co już na wstępie wiąże się z dużo większymi kosztami finansowymi. Z kolei nowoczesność nie zawsze idzie w parze z dostępnością, więc nawet współczesne rozwiązania potrafią wykluczać.
Już same schody przy wejściu mogą stać się barierą, dlatego niezbędny jest podjazd umożliwiający swobodne poruszanie się osobie na wózku. Funkcjonalny podjazd dla osoby poruszającej się na wózku powinien spełniać kilka podstawowych warunków:
· nachylenie wzdłużne nie większe niż 6% (1:16),
· szerokość użytkową minimum 120 cm,
· powierzchnię antypoślizgową,
· poręcze po obu stronach,
· odpowiednią długość spoczników przy dłuższych odcinkach.
Podjazdy uwzględnione w projekcie budynku często są niezgodne z podstawowymi zasadami dostępności – ich nadmierne nachylenie lub brak odpowiedniej szerokości sprawiają, że nie umożliwiają bezpiecznego i samodzielnego użytkowania. W wielu przypadkach są one wykonywane wyłącznie w celu formalnego spełnienia norm budowlanych.
Gdy brak dostępnego mieszkania oznacza brak samodzielności…
Mieszkanie na parterze lub na wyższym piętrze w budynku wyposażonym w windę to jedna z pierwszych kwestii, która nasuwa się w kontekście dostępności. Niestety wiele osób poruszających się na wózku mieszka w lokalach znajdujących się w budynkach pozbawionych windy. W takiej sytuacji każde wyjście z domu wymaga pomocy osoby trzeciej oraz znoszenia po schodach zarówno wózka, jak i samej osoby. Rozwiązanie to znacząco ogranicza możliwość samodzielnego opuszczania mieszkania, obciąża fizycznie opiekunów, a dodatkowo stwarza ryzyko urazu podczas pokonywania schodów. Wiele osób pozostaje wówczas „więźniami własnego mieszkania”, a ich wyjścia ograniczają się wyłącznie do wizyt lekarskich. W skrajnych przypadkach zdarzają się osoby, które ze względu na stan zdrowia oraz bariery architektoniczne od lat nie opuściły własnych czterech ścian.
To, co dla jednych jest jedynie utrudnieniem, dla innych oznacza pozbawienie samodzielności.
Swobodny dostęp do okien to aspekt często pomijany w codziennym funkcjonowaniu. W nowoczesnym budownictwie coraz częściej spotyka się zabudowy meblowe przymocowane na stałe do ścian, co ogranicza możliwość zmiany aranżacji i może utrudniać dostęp do okien. Biurko ustawione pod oknem czy wysoko umieszczona klamka dla większości osób nie stanowią przeszkody – wystarczy stanąć i sięgnąć ręką. Osoba korzystająca z wózka zazwyczaj nie jest jednak w stanie utrzymać pozycji stojącej, dlatego często zmuszona jest do korzystania z pomocy osoby trzeciej.
Drzwi wejściowe również mogą stanowić istotną barierę. Mieszkania z drzwiami węższymi niż 90 cm znacząco utrudniają swobodne poruszanie się pomiędzy pomieszczeniami. Również progi lub niewielkie schodki, często traktowane jako element estetyczny, dla użytkownika wózka stanowią realne ograniczenie samodzielności w obrębie mieszkania. Z kolei korytarz, który pozornie służy wyłącznie do przechodzenia, w przypadku osoby korzystającej z wózka musi umożliwiać także zawracanie i manewrowanie. Aby zapewnić swobodne poruszanie się, minimalna szerokość ciągu komunikacyjnego powinna wynosić co najmniej 120 cm.
Łazienka – przestrzeń, która często decyduje o możliwości zamieszkania
Powierzchnia oraz sposób zaprojektowania łazienki często przesądzają o tym, czy dana osoba będzie mogła zamieszkać w danym miejscu. Minimalna przestrzeń manewrowa umożliwiająca obrót wózka wynosi około 1,5 × 1,5 m, jednak dotyczy to wyłącznie strefy toalety. W przypadku pełnowymiarowej łazienki, w której konieczny jest wjazd wózkiem oraz przesiadanie się na toaletę czy krzesełko prysznicowe, realna powierzchnia powinna być wyraźnie większa.
Łazienka podzielona na dwa pomieszczenia – toaletę oraz część kąpielową – stanowi często stosowany schemat projektowy. Niewielka przestrzeń toalety nie zapewnia jednak wystarczającej powierzchni manewrowej, co zmusza użytkownika wózka do pozostawienia go za drzwiami. W efekcie prowadzi to do znacznego dyskomfortu oraz utraty samodzielności.
Najbardziej funkcjonalnym rozwiązaniem dla osoby poruszającej się na wózku pozostaje prysznic bezbrodzikowy, znajdujący się na poziomie posadzki. Takie rozwiązanie umożliwia swobodny wjazd wózkiem oraz bezpieczne przesiadanie się na krzesełko prysznicowe. Nawet niewielki próg lub brodzik o wysokości 2–3 cm może stanowić istotny problem podczas wjazdu wózkiem lub przesiadania się.
W wielu mieszkaniach standardowym elementem wyposażenia łazienki pozostaje wanna. W praktyce jej użytkowanie przez osoby korzystające z wózka jest jednak znacząco utrudnione. Przesiadanie się z wózka do wanny wiąże się z ryzykiem utraty równowagi oraz wystąpienia urazów. Istnieją co prawda rozwiązania techniczne, takie jak podnośniki wannowe czy specjalne siedziska, które umożliwiają korzystanie z wanny, jednak nie zapewniają one pełnej samodzielności, gdyż wymagają wsparcia osoby trzeciej.
Otwarta strefa prysznicowa znacząco ułatwia dostęp oraz zwiększa przestrzeń manewrową. W wielu mieszkaniach toaleta umieszczona jest jednak bezpośrednio przed prysznicem. Dla osoby bez ograniczeń ruchowych nie stanowi to problemu, ponieważ możliwe jest swobodne przejście. W przypadku użytkownika wózka takie rozwiązanie często uniemożliwia realny dostęp do strefy prysznica.
Bezpieczeństwo w kuchni – kluczowy aspekt dostępności
Wysoko zamontowane szafki górne znacząco ograniczają dostęp do przechowywanych przedmiotów. Na etapie zakupu mieszkania możliwe jest rozważenie montażu mechanizmów umożliwiających opuszczanie półek do dostępnej wysokości. W przypadku wynajmu lokalu taka ingerencja w zabudowę najczęściej nie jest jednak możliwa.
Poczucie bezpieczeństwa we własnym mieszkaniu stanowi istotny element codziennego funkcjonowania, dlatego należy zwrócić uwagę na wysokość blatów kuchennych. Czynności takie jak nalewanie gorącej wody czy krojenie ostrymi narzędziami wymagają precyzji, a zbyt wysoki blat może znacząco utrudniać ich bezpieczne wykonywanie.
Zabudowa kuchenki mikrofalowej nad piekarnikiem dla jednych stanowi wygodne rozwiązanie, dla osób korzystających z wózka często oznacza jednak brak realnego dostępu do urządzenia. Umiejscowienie sprzętu poza zasięgiem rąk nie tylko utrudnia jego użytkowanie, lecz także zwiększa ryzyko oparzeń.
PODSUMOWANIE
Wózek elektryczny, dostawka do wózka, pionizator czy inne sprzęty rehabilitacyjne często stanowią nieodłączny element codzienności osób z niepełnosprawnością, co wiąże się z koniecznością zapewnienia dodatkowej przestrzeni w lokalu. Mimo to obecność windy w budynku oraz większa przestrzeń do manewrowania wózkiem nie oznaczają, że mieszkanie jest w pełni dostępne. Istnieje wiele aspektów, z którymi osoby z niepełnosprawnością ruchową mierzą się na co dzień, a które dla osób sprawnych często pozostają niezauważalne.
Brak dostępnego mieszkania oznacza nie tylko ograniczenie swobodnego poruszania się, lecz także poczucie zależności od osób trzecich, trudności w opuszczaniu domu, a w konsekwencji – wykluczenie z pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.
